Herman II van Cuijk

Herman II van Cuijk was heer van Cuijk in het midden van de twaalfde eeuw en vertegenwoordigt de derde generatie van het geslacht sinds de rijksvazal Herman van Malsen (fl. 1076–1108). Onder zijn leiding breidde de familie haar invloed uit van de Betuwe naar het Maasland en ontstond de nauwe relatie tussen Cuijk en Brabant. Herman II was de vader van Hendrik II van Cuijk, waarmee de lijn van Cuijk zich voortzette tot in de dertiende eeuw.

1. Historische positie

Herman II verschijnt in de bronnen als opvolger van Hendrik I van Cuijk. Hij was vermoedelijk diens zoon, hoewel de bronnen dat niet expliciet bevestigen. Tegen het midden van de twaalfde eeuw was hij een van de machtigste edellieden in het Maasland, met bezit rond Cuijk, Grave en Boxmeer.

In oorkonden wordt hij genoemd als getuige bij transacties in dienst van de keizer en in samenwerking met naburige heren uit Gelre en Brabant. Zijn regeerperiode valt samen met het herstel van de keizerlijke invloed in de Lage Landen onder Hendrik IV en Frederik Barbarossa.

2. Van rijksvazal tot regionale heer

De familie Cuijk was oorspronkelijk rijksadel, rechtstreeks leenplichtig aan de Duitse keizer. Herman II speelde een sleutelrol in de transitie van die status naar de meer regionale macht van de Brabantse adel. Zijn generatie begon vaste banden aan te knopen met de hertogen van Brabant, waarmee de familie zich later, onder zijn zoon Hendrik II, blijvend zou verbinden.

Onder Herman II wordt Cuijk een erfelijke heerlijkheid, waarbij het rijksleen aan de familie wordt bevestigd en later overgaat in feodale erfopvolging.

3. Familie en nageslacht

De echtgenote van Herman II is niet met zekerheid bekend. In oudere genealogieën wordt soms een Alveradis de Chiny of Oda van Chiny genoemd, maar deze naam is niet op primaire bronnen gebaseerd en wordt als 19e-eeuwse toevoeging beschouwd. Geen enkele contemporaine tekst bevestigt haar bestaan.

Herman II had minstens één zoon, en mogelijk meer kinderen:

• Hendrik II van Cuijk (fl. 1180–1220), heer van Cuijk, zijn opvolger;
• vermoedelijk een dochter of schoonzuster verbonden met de familie van Arnsberg gezien de latere verwantschap tussen Cuijk en Arnsberg in Luikse charters.

Met Hendrik II begon de generatie waarin de Cuijkse macht overging in een stabiel erfelijk stelsel, en waarin de eerste neventakken (Uden en Zeeland) hun oorsprong vinden.

4. Betekenis

Herman II van Cuijk is de spil tussen de oude rijksadel van de elfde eeuw en de Brabantse ridderschap van de dertiende. Zijn bewind vormt het moment waarop het huis Cuijk zijn positie als zelfstandig machtscentrum vestigde, los van directe keizerlijke invloed, maar nog vóór de volledige integratie in het Brabantse hertogdom.

5. Verwantschap en opvolging

De genealogische lijn vanaf Herman II verloopt als volgt:

Herman I van Cuijk (van Malsen)  ──┐
                                   │
                          Hendrik I van Cuijk
                                        │
                                        └── Herman II van Cuijk (fl. 1140–1175)
                                            │
                                            └── Hendrik II van Cuijk (fl. 1180–1220)
                                                │
                                                ├── Albert I van Cuijk (fl. 1175–1233)
                                                └── Gerard van Cuijk (fl. 1170–1210)

6. Bronnen

• H. van Gils, De Heren van Cuijk en hun gebied, ’s-Hertogenbosch 1941, p. 68–75.
• J.A. Coldeweij, De Heren van Kuyc (1096–1400), Tilburg 1982, p. 45–52.
• P.A. Henderikx, Ministerialiteit en adel in de Betuwe, Amsterdam 1987.
• Oorkondenboek van Noord-Brabant, dl. I.
• B.W. van Schijndel, Une généalogie brabançonne: Les Van Zeeland (1230–1965), Brussel 1965.